PAY PİYASASI
reply

Temel Bilgiler

Borsa İstanbul A.Ş. ile NASDAQ arasında 20/01/2014 tarihinde imzalanan stratejik işbirliği anlaşması sonrasında, Borsa İstanbul bünyesinde yer alan tüm piyasalar BISTECH adı verilen tek bir işlem platformu üzerinden hizmet vermeye başlamıştır.

Bu kapsamda Pay Piyasası’nın mevcut yapısı değişmiş ve Yıldız Pazar, Ana Pazar, Gelişen İşletmeler Pazarı, Kolektif Yatırım Ürünleri ve Yapılandırılmış Ürünler Pazarı, Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı ve Yakın İzleme Pazarı oluşturulmuştur.

Yıldız Pazar (Z)

BIST 100 endeksine dahil olan paylar ile fiili dolaşım oranına göre piyasa değeri 100.000.000.-TL. ve üzeri olan payların işlem gördüğü pazardır.

Ana Pazar (N)

BIST 100 kapsamındaki paylar hariç olmak üzere fiili dolaşım oranına göre piyasa değeri 100.000.000.-TL.’nin altında olan payların işlem gördüğü pazardır.

Gelişen İşletmeler Pazarı – GİP (G)

Gelişme ve büyüme potansiyeline sahip ortaklıkların paylarının işlem gördüğü pazardır.

Kolektif Yatırım Ürünleri ve Yapılandırılmış Ürünler Pazarı (K)

Yatırım ortaklıklarına ait payların, varant ve sertifikalar ile borsa yatırım fonu katılma paylarının işlem gördüğü pazardır.

Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı – NİYİP (Q)

Ortaklıkların halka arz edilmeksizin nitelikli yatırımcılara satılmak üzere ihraç ettiği paylarının, yalnızca nitelikli yatırımcılar arasında işlem gördüğü pazardır.

Yakın İzleme Pazarı (W)

Gözaltı Pazarı’nın yerine getirilen; Yıldız Pazar, Ana Pazar, Gelişen İşletmeler Pazarı ve Kolektif Yatırım Ürünleri ve Yapılandırılmış Ürünler Pazarı’ndan çıkarılması sonucunu doğuracak gelişmelerin oluştuğu ortaklıkların paylarının işlem gördüğü pazardır.

Piyasa Öncesi İşlem Platformu – PÖİP (S)

Serbest İşlem Platformu yerine getirilen; halka açık ortaklık statüsünde olup, payları Borsa’da işlem görmeyen ortaklıkların paylarının kota alınmadan Borsa’da işlem görebilmesi için Borsa Yönetim Kurulu tarafından oluşturulan ve işleyiş usul ve esasları “Uygulama Usul ve Esasları” ile belirlenen platformdur.

PİYASA ÖNCESİ İŞLEM PLATFORMU (Serbest İşlem Platformu) – Kota Alınmadan İşlem Görme (14 Şirket)

NİTELİKLİ YATIRIMCI İŞLEM PLATFORMU – Kota Alınmadan İşlem Görme

İşlem Saatleri

Tek işlem günündeki işlem saatleri şu şekildedir:

SEANS BÖLÜMÜ SAAT
Açılış Seansı Emir Toplama 09:15:00
Eşleştirme / Fiyat Belirleme 09:30:00
Sürekli İşlem 09:35:00
Gün Ortası Açılış Seansı Emir Toplama 12:30:00
Eşleştirme / Fiyat Belirleme 13:25:00
Sürekli İşlem 13:30:00
Kapanış Seansı Emir Toplama 17:30:00
Eşleştirme / Fiyat Belirleme 17:35:00
Kapanış Fiyatından İşlemler 17:38:00
Gün Sonu İşlemler 17:40:00

Takas Esasları

İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş (Takasbank), Borsa İstanbul (BİST) bünyesinde mevcut piyasalarda gerçekleşen menkul kıymetler ile ilgili işlemlerin nakit ve menkul kıymet takasını sonuçlandırmak üzere yetkilendirilmiş merkezi takas kuruluşudur.

  • Takas günü T+2 şeklinde, işlemi izleyen ikinci iş günüdür.
  • Çoklu netleştirme sistemi uygulanır.
  • Ödemeler aynı gün hesaplarda biriken fonlarla yapılır.
  • Ödeme karşılığı teslim esası uygulanır.

Fiyatlamalara İlişkin Esaslar

Baz Fiyatın Tespiti

Bir önceki işlem gününün kapanış fiyatı, baz fiyatı ifade eder.

Baz fiyat yoksa (önceki kapanış yoksa veya fiyat serbest bırakılmışsa);

- Tek fiyat işlem yöntemi ile işlem gören sıralar için ilk fiyatın oluştuğu emir toplama aşaması sonrasında belirlenen eşleşme fiyatı baz fiyat olarak belirlenir.

- Sürekli işlem yöntemi ile işlem gören sıralar için ilk işlemin fiyatı baz fiyat olarak alınır. (Açılış seansında fiyat oluşmuşsa bu fiyat, oluşmamışsa sürekli işlem aşamasında gerçekleşen ilk işlemin fiyatı baz fiyat olarak alınır.)

-Rüçhan hakkı kupon pazarlarında işlem görecek kuponlar için işlem gördüğü ilk güne kadar (ilk işlem günü dahil) baz fiyat uygulanmayacak ve işlem gördüğü ilk günün kapanış fiyatı ertesi günün baz fiyatını oluşturur.

Fiyat Marjı ve Fiyat Limitleri

Fiyat limitlerinin belirlenmesi amacıyla baz fiyata (bir önceki seans kapanış fiyatı) uygulanacak marjlar:

- Paylar ve Borsa Yatırım Fonları (BYF) için %20,

- Rüçhan hakkı kuponları ve ISKUR.E için %50,

- Varant ve sertifikalar için serbest marj şeklindedir.

Fiyat Adımları

Pay Piyasası’nın (PP) ve Gelişen İşletmeler Piyasası’nın (GİP) BISTECH işlem platformu üzerinde devreye alınması ile birlikte;

-PP’de ve GİP’te işlem gören paylar, rüçhan hakkı kuponları ve BYF’ler için aşağıdaki tablolarda belirtilen fiyat seviyeleri ve fiyat adımları uygulanır.

-Varantlarda, sertifikalarda ve Toptan Satış işlemlerinde her fiyat seviyesi için fiyat adımı 1 kuruş olarak uygulanır.

Tablo 1: Paylarda ve Rüçhan Hakkı Kuponlarında Uygulanacak Fiyat Adımları Tablo 2: Borsa Yatırım Fonu Katılma Belgelerinde Uygulanacak Fiyat Adımları
Fiyat Seviyesi (TL) Fiyat Adımı (TL) Fiyat Seviyesi (TL) Fiyat Adımı (TL)
0,01 - 19,99 0,01 0,01 - 49,99 0,01
20,00 - 49,98 0,02 20,00 - 99,98 0,02
50,00 - 99,95 0,05 50,00 - 249,95 0,05
100,00 - üzeri 0,10 100,00 - üzeri 0,10

Emirlere İlişkin Esaslar

Emir Tipleri

Piyasa Emirleri (Market Order)

Fiyat olmaksızın sadece miktar belirtilerek girilen emirlerdir. Karşı taraftaki en iyi fiyatlı emirlerle eşleşerek işleme dönüşürler. Karşı tarafta eşleşecek hiçbir emir yoksa otomatik olarak iptal edilirler. Tek fiyat yönteminde emir toplama aşamasında girilen piyasa emirleri, eşleştirme başlayana kadar emir defterinde bekletilir, eşleştirme başladığında ise işleme dönüşür. İşleme dönüşmeyen piyasa emirleri seansın sürekli işlem bölümüne aktarılmaz., iptal edilir. Maksimum 3.000.000.-TL. sınırına tabidir. Bu tutar en son işlem fiyatı üzerinden hesaplanır. Son işlem fiyatı yoksa, bir önceki kapanış fiyatına bakılır. Her ikisinin de olmadığı durumda; manuel olarak Borsa tarafından girilen bir fiyat varsa ona bakılır, yoksa işlem olana kadar sistem tarafından piyasa emri girilmesine izin verilmez.

Piyasadan Limite Emirler (Market To Limit Order)

Piyasa emirleri gibi fiyatsız olarak girilen emirlerdir. Karşı taraftaki sadece en iyi fiyat kademesinde bekleyen emirlerle eşleşerek işleme dönüşürler. Ancak işleme dönüşmeyen kısım; gerçekleştiği son işlem fiyatını alarak limit fiyatlı emre dönüşür ve emir defterinde pasif olarak yazılır. Maksimum 3.000.000.-TL. sınırına tabidir. Bu tutar piyasa emirlerinde olduğu gibi belirlenir.

Dengeleyici Emirler (Imbalance Orders)

Açılış ve kapanış seansları da dahil olmak üzere tek fiyat yöntemi uygulanan tüm seans bölümlerinde, fiyat belirleme sürecinde hesaba katılmayan ancak belirlenen eşleşme fiyatı seviyesinde karşılanmadan kalan emirler ile işlem yapmak üzere girilen emirlerdir. Eşleşmeden kalan dengeleyici emirler iptal edilirler.

Koşullu Emirler

Girilen emrin aktif hale gelmesi veya işleme dönüşebilmesi için bazı koşulların tanımlanabildiği emirlerdir.

- Miktar Koşullu Emirler: Belirtilen fiyat seviyesinde emrin içerdiği miktarın tamamı karşılanmıyorsa işlem görmeyen emirlerdir. Ancak; emrin içerdiği miktarın tamamının karşılanması halinde işleme tabi olurlar. Bu tür emirlere örnek olarak hepsi ya da hiçbiri (AON – All or None), gerçekleşmezse iptal et (Fil lor Kill) türü emirler verilebilir. 

- Fiyat Koşullu Emirler: Bir sermaye piyasası aracının cari fiyatının veya emir defterindeki en iyi alış veya satış fiyatının, koşul olarak belirtilen fiyat seviyesine ulaşması durumunda ilgili veya tanımlanmış bir diğer sermaye piyasası aracının emir defterinde aktif hale gelen veya işleme dönüşen emirlerdir. 

- Zaman Koşullu Emirler: Seansın önceden belirlenen bir bölümünde aktif hale gelen veya seansın bir bölümünde geçerli olmak üzere girilen emirlerdir. (Örneğin; açılışta ve kapanışta geçerli olan emirler – at open / at close).

- Kısmi Görünme Koşullu Emirler: Limit fiyatlı emirler, kısmen görünme koşulu ile girilebilir. Kısmen görünen emirlerde; emir defterinde görünmesi istenen kısmın tamamı işlem gördüğünde, gizli bölümden belirlenen miktar kadar kısım açığa çıkar. Açığa çıkan bu kısım, açığa çıktığı anda girilmiş yeni bir emir gibi fiyat ve zaman önceliğine göre emir defterinde yerini alır. Bu süreç emrin tamamı karşılanıp bitinceye, geçerlilik süresi sona erinceye veya emir iptal edilinceye kadar devam eder. 

- Tarihli Emirler: Pay Piyasası’nda emirlerin geçerlilik süresi 30 takvim günüdür. İptale kadar geçerli (İKG – Good Till Cancel) emirler talep toplama yöntemiyle halka arzların gerçekleştirildiği birincil piyasada (.HE sıralarında) kullanılır. 

- Küsurat İşlemleri: Ayrı bir işlem sırasında 1 adedin altındaki miktarlarla gerçekleştirilecek küsurat işlemler aynı paya ait normal emir defterinde oluşan en son işlem fiyatı ile fiyatlandırılır. Örneğin; ABCDE.KE (Kesir) sırasında gerçekleşen 0,3 adetlik bir işlem, ABCDE.E sırasında gerçekleşen işlemin son işlem fiyatını alacaktır.

- Orta Nokta (Mid-Point) Emirleri: Orta nokta emri, normal emir defterine kıyasla daha büyük miktarlı emirlerin kendi aralarında eşleşmesine imkan sağlayan ve piyasa katılımcılarına daha düşük işlem maliyeti sunan bir emir türüdür. Bu emirlerin girişi ve miktarlarının değiştirilmesi sırasında minimum ve maksimum tutar kontrolü yapılır. Orta nokta emirlerinin değeri minimum 1 milyon TL., maksimum 30 milyon TL. olması gerekir. Ancak; kısmi işlem görme durumunda; kalan kısım minimum altına düşse bile, emrin kalan miktarında değişiklik yapılmadığı sürece bu kısıt aranmaz. 

Emirler sürekli otomatik eşleşmeye tabidir ve normal emir defterinde bekleyen en iyi alış ve en iyi satış emirlerinin fiyatlarının aritmetik ortalaması ile fiyatlanır, ayrı ve kapalı bir emir defterinde işlem görür. 

İşlem gerçekleşmesinin ardından miktar bilgisi piyasaya gönderilir, işlemin miktarı ve hacmi ilgili sıranın miktar ve hacmine dahil edilir. 

- Ağırlıklı Ortalama Fiyattan (AOF) İşlemler: Gün sonunda ilgili sırada oluşan ağırlıklı ortalama fiyat (AOF) ya da kapanış fiyatı gibi bir fiyatı referans alarak işlem gerçekleştirilmesine imkan veren “Trade at Reference” (TAR) olarak da adlandırılan emir türüdür. 

Bir payın sırasında gün sonunda oluşacak AOF baz alınarak ya bu fiyat üzerinden ya da bu fiyata belirli bir sayıda fiyat adımı uzaklıkta fiyatlar ile gün içerisinde işlem gerçekleştirilir. 

Bu emirlerin girişi ve miktarlarının değiştirilmesi sırasında minimum ve maksimum miktar kontrolü yapılır. AOF (TAR) emirlerin içereceği miktar minimum 100 bin lot, maksimum 3 milyon lottur. Miktar sınırına ilave olarak maksimum TL sınırı da getirilebilir (minimum TL sınırı yok). Maksimum TL sınırı hesaplanırken ilgili sıradaki (bağlı .E sırasındaki) son işlem fiyatı kullanılır. 

Açılış Fiyatının Belirlenmesine İlişkin Esaslar

BISTECH sistemi ile birlikte açılış fiyatı aşağıdaki şekillerde belirlenir:

- En çok işlem miktarının gerçekleşmesini sağlayan fiyat açılış fiyatıdır. 

- En fazla işlemi gerçekleştiren birden fazla fiyat bulunması halinde; bu fiyat seviyelerinde arta kalan (işlem görmeyen) miktarın en az olmasını sağlayan fiyat seviyesi açılış fiyatı olarak belirlenir. 

- İlk iki koşulu sağlayan birden fazla fiyat bulunması halinde; bekleyen emirlerin içerdiği miktar olarak alış veya satış tarafının ağırlığına bakılır. 

- Piyasa alış ağırlıklı ise; söz konusu iki fiyattan yüksek olanı,

- Piyasa satış ağırlıklı ise; söz konusu iki fiyattan düşük olanı açılış fiyatı olarak belirlenir.

- Hala tüm koşulları sağlayan birden fazla fiyat seviyesinin olması halinde; referans fiyata bakılır ve referans fiyata en yakın fiyat açılış fiyatı olarak belirlenir. 

- Herhangi bir referans fiyatın olmadığı durumda; muhtemel açılış fiyatlarından en yüksek ve en düşüğünün aritmetik ortalamasının en yakın fiyat adımına yuvarlanması ile ulaşılan fiyat denge fiyatı olarak belirlenir.

- İlgili sıraya gelen en yüksek fiyatlı limit emre bir fiyat adımı ilave edilerek ve en düşük fiyatlı limit emirden bir fiyat adımı çıkarılarak bulunan fiyatların arasında bulunan tüm geçerli fiyatlar kullanılır. Bu fiyatlar arasında olan ancak emir bulunmayan kademeler de hesaplamaya dahil edilir ve açılış fiyatı bu kademelerden birinde oluşabilir.  (Emrin bulunduğu iki fiyat seviyesi arasında bulunan tüm fiyat adımları -o adımlarda emir olmasa dahi- kümülatif tutarlarının ve açılış fiyatının hesaplanmasında dikkate alınır.)

- İlgili sıraya gelen en yüksek fiyatlı limit emre bir fiyat adımı ilave edilerek ve en düşük fiyatlı limit emirden bir fiyat adımı çıkarılarak bulunan fiyatların fiyat limitlerini aşması halinde oluşacak olan açılış fiyatının fiyat limitlerini geçmesine izin verilmez. Açılış fiyatı taban veya tavan fiyat olarak belirlenir. 

- Limit fiyatlı emirlerin yanı sıra; piyasa emirleri (market orders), piyasadan limite emirler (market to limit orders), kalanı iptal et emirleri (fill and kill), kısmi görünme koşullu (rezerv) emirler (reserve orders, gösterilen ve gizli miktarları ile) ve kotasyonlar da hesaplamaya dahil edilir. 

- Küsurat emirler, hepsi ya da hiçbiri (AON-All or None) emirleri, gerçekleşmezse iptal et (fil lor kill), dengeleyici emirler (imbalance orders), tetiklenmemiş emirler (untriggered stop ve stop limit orders) açılış fiyatının hesaplanmasında dikkate alınmaz. 

Devre Kesiciler

Bir sermaye piyasası aracında işlemler seansın sürekli işlem bölümünde çok fiyat yöntemi ile yürütülürken belirli bir referans değer üzerinden hesaplanan fiyat değişiminin Borsa tarafından belirlenmiş olan eşik değerlere (oranlara) ulaşması veya aşması halinde, ilgili sermaye piyasası aracının işlemleri geçici süre ile emir toplama aşamasına alınır.

İlgili sermaye piyasası aracında tek fiyat yöntemi kullanılarak fiyat belirlemesi yapılır. Tek fiyat yöntemine ilişkin süreçlerin tamamlanmasının ardından ilgili sermaye piyasası aracının işlemleri yeniden seansın sürekli işlem bölümüne alınır ve işlemlere çok fiyat yöntemi ile devam edilir.

• Devre kesici seansın sadece sürekli işlem yöntemi bölümlerinde çalışır. 

 Devre kesici tetikleyecek fiyat değişim oranlarının uygulanacağı referans değer (devre kesici referans fiyatı), en son tek fiyat yöntemi ile belirlenen fiyattır (açılış seansı, gün ortası açılış ve tekil açılış seansında oluşan fiyat).

 Devre kesici referans fiyatına %10 marj uygulanarak devre kesici fiyat limitleri bulunur. 

 Bu fiyat limitlerine kadar normal işlemler devam eder ancak bu fiyat limitlerine değen işlemi gerçekleştirecek emir iptal edilerek bu limitlerden işlem olmasına izin verilmez ve devre kesici çalışır. Söz konusu emir önceki fiyat seviyeleri ile işlem gerçekleştirmiş ise kalan kısmı iptal edilir. 

 Devre kesicinin çalışması ile birlikte ilgili sırada 5 dakika emir toplama aşamasına geçilir. Bu aşamada açılış/kapanış ve tek fiyat seanslarında olduğu gibi teorik fiyat ve işlem miktarı gösterilir. 

 5 dakikalık emir toplamanın ardından 2 dakikalık eşleşme süreci gelir. 

 Emir toplama ve eşleşmenin ardından sırada normal işlemler devam eder.

 Gün ortası açılış seansının ve kapanış seansının başlamasına kalan 10 dakika içerisinde (saat 12:20-12:30 ve 17:20-17:30) devre kesici çalışırsa emir toplama süresi 5 dakikadan 10 dakikaya çıkartılır ve sırada eşleşme olmadan emir toplama izleyen aşamada da devam eder. İzleyen emir toplama aşaması (gün ortası açılış veya kapanış seansı) emir toplama aşamasının sona ermesi ile birlikte ilgili sırada da eşleştirme olur. 

İlgili sırada devre kesicinin çalışması halinde bu sıraya bağlı rüçhan, varant, temerrüt gibi sıralardaki işlem yöntemi kesintiye uğramadan devam eder. Örneğin; GARAN.E sırasında devre kesici çalışıp bu sıra tek fiyat emir toplamaya alındığında GARAN.R ve GADAA.V sıralarında sürekli işlem yöntemi kesintiye uğramadan devam eder.

Gruplama (Partitioning) Uygulaması

BISTECH Alım Satım sistemi 2 adet gruptan (partition) oluşur. Tüm enstrümanlar bu 2 gruba alfabetik olarak dağıtılmıştır. Alfabetik dağılım her grubun kapasite kullanımına (yoğunluğuna) bakılarak önceden duyurularak Borsa tarafından değiştirilebilir.

Paylar ve Borsa Yatırım Fonları için;

 Grup 1: A-İ

 Grup 2: J-Z

 Varantlar/Sertifikalar ise dayanak varlığın işlem gördüğü grupta işlem görür.

Örneğin; AKBNK.E sırası birinci, YKBNK.E sırası ikinci grupta yer alır.

İşlem Kodları

Tüm seriler için mevcut işlem kodları başlangıçta korunmuştur. Ayrıca; takası Takasbank dışında gerçekleşecek toptan satış işlemlerinde özellik kodu “.NSE” olarak belirlenmiştir.

Sabit fiyatla ve değişken fiyatla talep toplama yöntemleri ile yapılan birincil piyasalarda “HE” özellik kodu kullanılır. Rüçhan hakkından arda kalan payların sürekli işlem yöntemi ile birincil piyasada satışında “.BE” özellik kodu kullanılır. Örneğin; EREGL.E, GAIAA.V, ADANA.R, ADANA.TE, YKBNK.BE, ABCD.NSE, TEST.HE vb.

İşlem kodları aşağıda yer almaktadır:

SİMGE TÜRKÇE
.E Eski
.V Varant
.C Sertifika
.F Borsa Yatırım Fonu (BYF)
.BE Birincil-Rüçhandan Arta Kalan
.HE Halka Arz veya Pay Geri Alım Çağrısı
.R Rüçhan
.TE Eski Sırasında Temerrüt
.TV Varant Sırasında Temerrüt
.TC Sertifika Sırasında Temerrüt
.TF Fon Sırasında Temerrüt
.TR Rüçhan Sırasında Temerrüt
.KE Küsurat
.MZ Makbuz-İşlem Görmez
.ME Eski Sırasından Müzayede
.MR Rüçhan Sırasında Müzayede
.MV Varant Sırasında Müzayede
.MF Fon Sırasında Müzayede
.MC Sertifika Sırasında Müzayede
.AOF Ağırlıklı Ortalama Fiyattan
.NSE Takası Takasbank Dışında Olan TSP

SPONSORLUKLARIMIZ
Fenerbahçe İntegral

Fenerbahçe Futbol Takımı Sponsorluğu

Kenan Sofuoğlu

Kenan Sofuoğlu

BGD Kadın Basketbol

BGD Kadın Basketbol Sponsorluğu

Forexpo

Forexpo Fuarı Diamond Sponsoru